به طور كلّى تاريخ گزيده يك ملخّص مختصر و مفيد از تاريخ عمومى عالم است كه بر بنيان نگرش تاريخنگارى آن دوران ساخته شده و متن آن متضمّن تاريخ عالم از به دو خلقت تا ايّام وزارت خواجه غياث الدّين محمّد پسر خواجه رشيد الدّين ، فضل اللّه همدانى ( سال 730 هجرى ) است . حمد اللّه مستوفى تاريخ گزيدهء خود را ملخّص و منتخب و ملتقطى از مطالب جامع التّواريخ رشيدى و ديگر منابع تاريخ‌نويسى پيش از خود قرار داده است . منتهى دو باب با عناوين : باب پنجم - در ذكر ائمّهء سنّت و قرّاء و مشايخ و علماى دين ، رضوان اللّه عليهم اجمعين ( در شش فصل ) ؛ باب ششم - در ذكر احوال باب الجنّة قزوين كه مولد و منشأ و مقام مؤلّف است ( در هشت فصل ) ، بدان منضمّ ساخته است . اين دو باب از اهمّ ابواب كتاب به شمار است و مطالب مندرج در اين ابواب از براى اهل تحقيق و تتبّع بسيار چشمگير و معتنابه بوده است . ترتيب و تنظيم ابواب و فصول كتاب بدين قرار است كه هر باب به فصول مختلف و هر فصل به چندين مقاله و شعبه تقسيم‌بندى و ترتيب شده است . ابواب كتاب كلّا يك فاتحه و شش باب و يك خاتمه را شامل شده است كه متضمّن 38 فصل و 7 شعبه و 4 مقالة است . اتّخاذ نوع منابع و مآخذى كه مؤلّف در تهيّهء تاريخ خود آنان را برشمرده است ، و توضيحاتى كه در باب شيوهء كارش و نحوهء تبويب آن داده است ؛ همچنين سياق عبارات و اسلوب نگارش حمد اللّه مستوفى در تاريخ گزيده و هم نزهت القلوب ، آثار وى را طرف توجّه و مطلوب فحول علاقه‌مندان و پژوهندگان تاريخ و ادب و فرهنگ ايران و اسلام‌پژوهان و به طور كلّى مستشرقان در مغرب زمين قرار داده است ، به‌طورىكه از نيمهء دوم قرن نوزدهم ميلادى به بعد دانشمندان غرب تحقيق و تتبّع و ترجمهء بخشهايى از آثار او را آغاز كردند : 1 - مستشرق شهير فرانسوى ، باربيه دومنار ( Barbier de Meynard ) به سال 1857 ميلادى باب ششم تاريخ گزيده ، يعنى بخش مربوط به قزوين ( بجز فصل اوّل آن ، يعنى احاديث و اخبار ) را ، كه خود تلخيصى از اثر التّدوين فى تاريخ قزوين ، امام الدّين رافعى است ، به فرانسه ترجمه و در ژورنال آزياتيك ، سرى 5 ، ج . 1 ، منتشر كرد . 2 - پروفسور ادوارد براون ، مستشرق معروف انگليسى ، فصل ششم ( باب شعراى ايران ) تاريخ گزيده را ، پس از مقابله با 8 نسخه ، ترجمه كرد و به سال 1900 - 1901 م . در نشريهء انجمن آسيايى به چاپ رساند . 3 - مستشرق ديگرى از فرانسويان به نام ژول كانتين ( گانتين ؟ ) ، اصل فارسى باب